ZAZA/BÜVEYHİ MİMARİ ESERLERİNDEN

       Britanya Zaza Derneği kurucu üyesi Mehmet AŞKIN yazdı

   “KURAN KAPISI”      Zazalar gerek İran gerekse ön Asya ve İslam coğrafyasın da önemli sanat ve mimari eserler bırakmışlardır. Bu mimari eserlerin en önemlilerinden biri; günümüzde İran’nın Şiraz şehrinde yer alan ve “Kuran Kapısı” olarak anılan şehrin giriş kapısıdır.     “Kuran kapısı” Zaza–Büveyhi hanedanlarından Adududdevle’nin–Fena xusrev– (949–983) hükümdarlığı zamanın da miladi 970 yılın da Şiraz şehrinden merv şehrine ve uzak Asyaya gidiş yönünde, Allahu ekber dağlarının etegine inşaa edilmiştir. Şiraz Şehrinin kuzey doğusun da yer alan ünlü bağlar ve kanyonun girişinde yer almaktadır.  Gelenekten gelen inanışa göre, Şiraz’dan ayrılanlar kapının altından geçerek şehirden ayrılırlarsa;  Şiraz’a sağ salim geri döneceklerdir!    “Kuran kapısı” yıkıcı depremler ve zamanın aşımıyla tahribatlar görmüştür; her tarihi mimari yapı gibi  onarım ve eklemelere maruz kalmıştır. Bu onarımların en önemlisi  yine Zaza kökenli olan ZEND hanedanlarından Kerim Han Zend’in (1750–1779) hükümdarlığı zamanın da gerçekleşmiştir. Bu onarım esnasında yapının kemerleri üstüne dikdörğen bir oda eklenmiş ve bu odaya Sultan İbrahim İbn-i Şahruhi’nin –Şahruk-i– (1415–1435 Moğol imparatoru Timur’un torunu ve hat sanatkarıdır)  el yazması Kuran’ı konulmuştur. (bu el yazması Kuran’ın ağırlığı 51 kilodur ve 1937 yılında Şiraz’da bulunan Fars müzesine kaldırılmıştır.) Bu onarımdan ve eklenen odaya el yazması Kuran’ınkonulmasından sonra bu ZAZA–BÜVEYHİ eseri şehir giriş kapısı “Kuran kapısı” olarak anılmaktadır.      Kuran kapısı hem depremlerden hemde Zendleren sonra İran’a hükmeden Kaçar hanedanlığı döneminde zazar görmüştür. 1920 yılında yine ZAZA kökenli olan Pehlevi hanedanı Şah Rıza pehlevi tarafından kısmen onarım görmüştür. 1950’lerde tümüyle yıklan ZAZA-BÜVEHİ mimari şaheseri Kuran kapısı; Şirazlı bir tüccar tarafından orjinaline sadık kalınarak yeniden inşaa edilmiştir. Günümüzde yerli ve yabancı ziyaretcilerce İran’da en çok ziyaret edilen yerlerden biri olma konumunu sürdürmektedir bu ZAZA–BÜVEYHİ mimari şaheseri.